Dünya Sağlık Örgütü Sağlıklı Kentler Projesi
Geri

Sağlıklı Kentler Hareketi

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Avrupa Bölge Ofisi, Sağlıklı Kentler Projesini “Herkes için sağlık” prensiplerinin yerel seviyede uygulanmasını sağlayan bir araç olarak tanımlamaktadır. Herkes için sağlık temeline oturtularak halk sağlığına yeni yaklaşımların uygulama yöntemiyle gösterildiği bu hareket, 1986 yılında Avrupa’da seçilen 11 kent ile başlamış ve kısa sürede kıtanın 30 ülkesinde oluşturulan ulusal ağlar ile 1400 kent ve kasabaya ulaşmıştır. Zaman içerisinde hareket daha da genişlemiş, Avrupa’da uygulanan stratejilerin kendi ortamlarına uyarlanmasıyla Avustralya, Kanada ve Amerika’da da bazı kentlere ulaşarak küresel bir hareket niteliği kazanmıştır.

“Herkes için sağlık” sloganıyla yola çıkan hareketin amaçları;

- Kentlerin sağlıklı, temiz ve güvenli bir yerleşim yeri yaratmak üzerine deneyimlerini paylaşarak tüm vatandaşların yaşamaktan mutlu olacakları bir çevre yaratmak,

- Eşitlik temelinden yola çıkarak din, dil, ırk, kültür, sınıf ve düşünce farkı gözetmeksizin eşit ve kaliteli bir yaşam ortamı sağlamak için sağlık, ulaşım, çevre gibi alanlarda ortak projeler geliştirmek,

olarak sıralanabilir.

Sağlıklı Kentler Ağı 

Sağlık reformu alanında 66 yıllık geçmişinde hep öncü rolünü üstlenen DSÖ, başından beri sağlığa hastalık temelli bireysel bir yaklaşımdan çok toplumsal temelli yaklaşımı benimsemiş; sağlığı bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak değerlendirmiştir. 1977’de Cenevre’de yapılan Dünya Sağlık Asamblesi ile uluslararası toplumların herkes için sağlık konusunda mücadeleye davet edilmesinin ardından, örgüt Avrupa’da sağlık politikalarının oluşumunu tekrar incelemeye başlamış ve bu çalışmalar 1984 yılında 38 hedeflik, bölgesel "herkes için sağlık stratejisi"nin uygulanmaya başlamasıyla sonuçlanmıştır.

Avrupa Bölgesi’nde uygulanan Sağlıklı Kentler Projesi, yoksulluk, şiddet, sosyal dışlanma, kirlilik, standardın altında barınma koşulları, orta ve genç yaştaki insanların karşılanamayan ihtiyaçları, evsiz insanlar ve göçmenler, sağlıksız yerleşim planlaması gibi sorunların çözülebilmesinin yanı sıra eşitsizlik ve az olan toplum katılımı çalışmalarının artırılması gibi konularla sürdürülebilir bir gelişme ortamı sağlanması için bütünsel bir yaklaşımın ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Katılımcı kentler, korunmasız grupların gereksinmelerine yönelik konuyla ilgili sektörler arası işbirliğine giderek, toplumsal gelişim inisiyatifleri ve programlarını baz alan, kent sağlık profilleri ve kent sağlık planları ve stratejilerini içeren geniş bir program ve ürün aralığını geliştirmekte ve uygulamaktadırlar.

DSÖ Sağlıklı Kentler Projesi, Avrupa ölçeğinde sağlığı, karar vericilerin gündeminde ön sıralara yerleştirmeyi ve herkes için sağlık stratejisinin prensipleri ve hedefleri doğrultusunda, sağlıklı ve sürdürülebilir bir kalkınma için kapsamlı yerel stratejiler geliştirmeyi amaçlayan uzun dönemli uluslararası bir gelişim inisiyatifidir. Sağlıklı Kentler Projesi'nin ana hedefi, kentte yaşayan ve çalışan insanların fiziksel, zihinsel, sosyal ve çevresel gönençlerini arttırmaktır.

Beşer yıllık dönemlerle gelişen projenin dördüncü evresi 2008 yılında tamamlanmış, beşinci evresi (2009–2013) başlamıştır. Her dönemde “sağlıklı kent” olmayı hedefleyen kentler uluslararası bu ağa üye olarak, belirlenen ana temalar çerçevesinde sonuç odaklı çalışmalar gerçekleştirmektedir. DSÖ Sağlıklı Kentler Ağı’na üyelik resmi bir başvuru sürecini takip ederek tamamlanmaktadır. Beş yıllık dilimlere bölünmüş her aşamanın sonunda eski ağ dağıtılmakta ve bir sonraki aşama, oluşturulan yeni bir ağ ile devam etmektedir.

Bugüne kadar belirlenen konu ve dönemler şöyledir:

  • 1.Fazda (1987-1992); 35 kent projenin içinde yer almış, genel strateji projenin sınırlarının genişletilmesi, kentlerin sağlık hedefleri ile ilgili yeni metotların geliştirilmesi ve tanıtılması olmuştur.  
  • 2.Fazda (1993-1997); 39 kent projenin içinde yer almış, bu evre kent sağlık planları ile halk sağlığı politikalarının geliştirilmesine odaklanmıştır.
  • 3.Fazda (1998-2002); 50 kent projenin içinde yer almış, temel hedefi Sağlık 21 ve Gündem21 temelli politikaların üretilmesi ve kent sağlık gelişim planları olmuştur.
  • 4.Fazda (2003-2008); 75 kent projenin içinde yer almış, bu evrede sağlıklı şehir planlaması, sağlıklı yaşlanma, sağlık etki değerlendirmesi ve aktif yaşam ve fiziksel aktivite olmak üzere 4 ana tema belirlenmiş ve bu temalar üzerinde çalışmalar yapılmıştır. Bu faza Türkiye’den Bursa, İstanbul, Kadıköy, Bartın, Yalova, Eskişehir/Tepebaşı, Çankaya, Kırıkkale, Avanos, Gölcük, Aydın ve Trabzon katılmıştır.
  • 5.Fazda (2009-2013); 84 kent projenin içinde yer almaktadır. Zagreb Sağlıklı Şehirler Bildirisi DSÖ Avrupa Sağlıklı Şehirler Ağı V. Faz’ının ana konularını, hedef ve prensiplerini açıklamaktadır. V. Faz’ın genel konusu sağlık ve tüm yerel sağlık politikalarında sağlık alanında eşitliktir. Bu evrede Önemseyen ve Destekleyici Çevreler, Sağlıklı Yaşam ve Sağlıklı Kentsel Çevre ve Tasarım olmak üzere 3 ana tema belirlenmiştir.
Ana tema 1 “Önemseyen ve Destekleyici Çevreler”: Sağlıklı bir şehir her şeyin üzerinde tüm vatandaşlarını kapsayıcı, destekleyici, duyarlı ve vatandaşlarının farklı ihtiyaç ve beklentilerine cevap verebilen bir şehir olmalıdır.

Önemli Konular
Tüm çocuklar için daha iyi sonuçlar: Çocuk hizmetleri vermek, tüm genç vatandaşları desteklemek ve çocukların yaşamlarını sistematik olarak iyileştirmeyi amaçlamak. Çocukluğun ilk dönemlerine yatırım yapmak sağlık alanındaki eşitsizlikleri azaltmanın en iyi yollarından birisidir.
Yaş dostu şehirler: Yaşlı insanların sağlık ihtiyaçlarına cevap veren politikalar ve kapsamlı eylem planları oluşturmak ve bu çalışmalarda katılımcılık, güçlendirme, bağımsız yaşam, destekleyici ve güvenli fiziksel ve sosyal çevreler ve erişilebilir destek ve hizmetler konularına vurgu yapmak.
Göçmenler ve sosyal bütünleşme: Sistematik olarak göçmenlerin sağlık ve sosyal ihtiyaçlarını gündeme taşımak ve entegrasyon, tolerans ve kültürel anlayış konularını desteklemek.
Aktif vatandaşlık: Toplumsal katılımcılık ve toplumun güçlendirilmesi için etkin bir altyapı oluşturmak ve gerçekleştirilecek eylemler için toplum geliştirme tekniklerini kullanmak ve sosyal ağ oluşturma imkanlarını geliştirmek.
Sağlık hizmetleri ve sosyal hizmetler: Toplumun ve özellikle de dezavantajlı grupların sistematik ihtiyaç değerlendirmesine dayanan duyarlı, yüksek kaliteli ve herkesin erişebileceği sağlık ve sosyal hizmetlerin savunuculuğunu yapmak ve geliştirmek.
Sağlık bilinci: Toplumun sağlık bilincini arttıracak programlar geliştirmek ve uygulamak. Sağlık bilinci insanların sağlıklarını geliştirmek veya sağlık seviyelerini korumak için gerekli kararları almalarına yardımcı olacak temel sağlık bilgilerini ve karmaşık sağlık sistemleri tarafından sağlanan hizmetleri alma, işleme ve anlama kapasitesi anlamına gelmektedir.

Ana tema 2 “Sağlıklı Yaşam”:
Sağlıklı bir şehir sağlıklı yaşam tarzlarını destekleyen şart ve imkanları sağlar.

Önemli Konular
Bulaşıcı olmayan hastalıkların önlenmesi: Topluma dayalı entegre yaklaşımlar kullanarak ve risk faktörleri ile hastalıkların sosyal belirleyicilerini gündeme taşıyarak bulaşıcı olmayan ve kronik hastalıklarla mücadele etmek amacıyla oluşturulan yerel ortaklıkların güçlendirilmesi için verilen çabaları arttırmak.
Yerel sağlık sistemleri: Kalp hastalıkları, kanserler, solumum yolları hastalıkları ve alkol ile ilişkili hastalıkları önemek, kontrol altında tutmak ve yönetmek için halk sağlığı hizmetleri ve birinci basamak sağlık hizmetleri dahil olmak üzere yerel sağlık sistemlerinin kapasitesini arttırmak.
Dumansız şehirler: Kamusal alanlarda ve çalışma alanlarında tütün kullanımının engellenmesine yönelik politikalar oluşturmak ve uygulamak.
Alkol ve uyuşturucu: Alkol ve uyuşturucu kullanımının engellenmesi için sektörler arası eylem planları geliştirmek.
Aktif yaşam: Aktif yaşam, fiziksel aktivite ve yaya ulaşımını şehir gelişim plan ve politikalarının ana konularından birisi haline getirmek.
Sağlıklı gıda ve beslenme: Sağlıklı gıdaya eşit erişim imkanlarını ve sağlıklı beslenme alışkanlıkları ile ilgili bilinci arttırmak.
Şiddet ve yaralanmalar: Kadın, çocuk ve yaşlılar ve trafik ve ev kazaları dahil olmak üzere şehir içerisinde şiddet ve yaralanmalar ile ilgili tüm konuları kapsayan plan ve politikalar oluşturmak.
Sağlıklı ortamlar: insanların günlük yaşamları (örn. mahalleler, okullar çalışma alanları) ile ilişkili sağlıklı yaşam ve esenlik ile ilgili programları desteklemek.
Esenlik ve mutluluk: Esenlik ve mutluluğu destekleyen, stresi azaltan ve toplulukların dirençliliğini arttıran faktör ve koşulları ve bu konulardaki bilinci geliştirmek ve bu konularda araştırmalar yapmak.

Ana tema 3 “Sağlıklı Kentsel Çevre ve Tasarım”: Sağlıklı bir şehir, tüm vatandaşlar tarafından erişilebilir olan ve sağlığı, rekreasyon ve esenliği, güvenliği, sosyal etkileşimi, kolay erişilebilirliği, özsaygıyı, kültürel kimliği destekleyici fiziksel ve yapay bir çevre sunar.

Önemli Konular:
Sağlıklı şehir planlaması: şehir planlaması süreçlerine, program ve projelerine sağlık konusunu entegre etmek ve bu amaca ulaşabilmek için yeterli kapasite, politik ve kurumsal taahhütleri sağlamak. Master planlarına, ulaşımda erişilebilirliğe ve mahalle planlamasına özel önem vermek.
Barınma ve dönüşüm: planlama ve tasarım yoluyla entegre ulaşım sistemlerine, herkes için daha iyi barınma koşullarına, sağlığı geliştirici dönüşüm planlarına, fiziksel aktivite ve rekreasyon amaçlı yeşil ve açık alanlara erişimi arttırmak.
Sağlıklı ulaşım: Çok genç insanlar ve kısıtlı hareket imkanlarına sahip olan bireyler de dahil olmak üzere herkes için erişilebilirliği arttırmak ve araba kullanmadan istenilen yere ulaşmalarını kolaylaştırmak.
İklim değişikliği ve kamu sağlığı ile ilgili acil durumlar: Şehirlerde iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki olumsuz etkileriyle mücadele etmek ve global ekonomi, insanların serbest hareketi gibi konuların etkilerine, kamu sağlığı krizlerine hazır olmak ve anında müdahale edebilmek.
Güvenlik: şehir ve mahallelerin tasarım ve planlarının sosyal etkileşime izin vermesini sağlamak, güvenlik hissini arttırmasına imkan vermek ve herkes için özellikle de çocuklar ve yaşlılar için hareket imkanını arttırmak.
Gürültü ve kirliliğe maruz kalma: İnsanları özellikle de çocukları zehirli ve sağlığa zarar veren salınımlara (kapalı ve açık alan hava kirliliği, kamu ve çalışma alanlarında tütün dumanı ve gürültü de dahil olmak üzere) karşı koruyucu uygulamaları geliştirmek ve kullanmak.
Sağlıklı kent planlaması: yürüme ve bisiklete binmeyi kolaylaştıran ve sosyal olarak destekleyici çevreler oluşturmak. Kentsel tasarımlarda şehirlerin çok yönlü ve birbirinden farklı kültürel varlıklarını güçlendirmek ve tüm vatandaşların güvenlik, erişilebilirlik, konfor ve aktif yaşam konusundaki beklentilerini karşılayabilecek kentsel tasarımlar hazırlamak.
Yaratıcılık ve yaşanabilirlik: yaratıcılığı arttıran politika ve kültürel aktiviteleri geliştirmek, insan ve sosyal sermayeyi, sosyal uyumu ve sosyal değişimi destekleyerek toplumun gelişmesine katkıda bulunmak.


Dünya Sağlık Örgütü Sağlıklı Kentler Ağı'nın 15 - 18 Ekim 2008 tarihlerinde Hırvatistan'ın Zagreb kentinde düzenlemiş olduğu konferansın son gününde gelecek 5 yıl içinde sağlıklı kentler ve yaşam standartının artırılması konusunda yapacakları çalışmalara yol gösterecek olan Z
agreb Bildirisi imzalanmıştır.
  • 6.Fazda (2014-2018); Genel konusu "Herkes için Sağlık İyileştirilmesi ve Sağlık Eşitsizliklerini Azaltmak ve Sağlık için Liderlik ve Katılımcı Yönetişimi geliştirmek" doğrultusunda belirlenen 4 ana temada projeler geliştirip çalışmalarını sürdürecektir. Bunlar;

Ana Tema 1 "Yaşam seyri yaklaşımı ve insanları güçlendirmek"
Öncelikli konular; gençlik yılları, yaşlı insanlar, incinebilirlik ve sağlık okur-yazarlığı.
Ana Tema 2 "Avrupa Bölgesi’ndeki en önemli halk sağlığı sorunları il mücadele"
Öncelikli konular; fiziksel aktivite, beslenme ve obezite, alkol, tütün ve akıl sağlığı.
Ana Tema 3 "İnsan merkezli sağlık sistemleri ve kamu sağlığı kapasitesini güçlendirmek"
Öncelikli konular; şehir hizmetlerinin sağlanmasının dönüşümü ve kamu sağlığı kapasitesinin canlandırılması ve güçlendirilmesi.
Ana Tema 4 "Dirençli topluluklar ve destekleyici zeminler oluşturma"
Öncelikli konular; toplum direnci; sağlıklı ortam, sağlıklı kentsel planlama ve tasarım, sağlıklı ulaşım, iklim değişikliği ve konut ve yenileme.


Uluslararası Sağlıklı Kentler Ağı'na üye olabilmek için DSÖ’nün ortaya koyduğu şartlar aşağıdaki gibidir:

- Politik Taahhüt

- Sağlıklı Kent Proje Ofisi’nin kurulması

- Kent Sağlık Profili’nin çıkarılması

- Sağlıklı Kent Göstergeleri’nin belirlenmesi 

- Kent Sağlık Gelişim Planı’nın hazırlanması

Sağlıklı Kentler Projesi

- Kentte yaşayan ve çalışan insanların fiziki, psikolojik ve çevresel refahlarını geliştirmeyi amaçlayan uzun dönemli bir kalkınma projesidir.

- Sağlıklı Kentler Projesi bir kentin ne olduğu ve sağlıklı kentin ne olması gerektiğinden yola çıkar.

- Yaklaşıma göre “Kent”; yaşayan, nefes alan, büyüyen, sürekli değişen bir iç dinamiğe sahip karmaşık bir organizmaya benzetilebilir.

- Sağlıklı kent çevresini geliştirebilen ve kaynaklarını genişletebilen bir kenttir.

- Sağlıklı kent kavramı bir sonuç değil, aynı zamanda bir yöntemdir.

- Sağlıklı kent sadece belirli bir sağlık düzeyine ulaşmış kent değil, sağlık bilincine sahip ve onu geliştirmek için çaba harcayan kenttir. Nitekim herhangi bir kent varolan sağlık statüsüne bakılmaksızın sağlıklı kent olabilir; gerekli olan kararlılık ve başarıyı getirecek bir yapı ve işleyişe sahip olmaktır.

Sağlıklı Kentler Projesi'nin Amaçları

- Sağlıklı toplum politikalarını teşvik etmek,

- Destekleyici toplumsal çevreyi oluşturmak,

- Kaynakların doğru kullanımını sağlamak,

- Toplumun katılımını özendirmek ve arttırmak, 

- Bütünleşik kent sağlığı program ve planlarını hazırlamak,

- Ulusal ve uluslararası proje ortaklıkları oluşturmaktır.